Article on other languages:
- Verenigde_Koninkryk
- Grossbritannien_und_Nordirland
- ዩናይትድ_ኪንግደም
- Reino_Unito
- Geanlæht_Cynerice
- المملكة_المتحدة
- ܡܠܟܘܬܐ_ܚܕܝܬܐ
- المملكه_المتحده
- Reinu_Xuníu
- Böyük_Britaniya
- Бөйөк_Британия
- Großbritannien
- Вялікабрытанія
- Обединено_кралство_Великобритания_и_Северна_Ирландия
- United_Kingdom
- যুক্তরাজ্য
- তিলপারাজ্য
- Rouantelezh_Unanet_Breizh-Veur_ha_Norzhiwerzhon
- Ujedinjeno_Kraljevstvo
- United_Kingdom
- Regne_Unit
- Ĭng-guók
- Великобритани
- Hiniusang_Gingharian
- Regnu_Unitu
- Büyük_Britaniya
- Spojené_království
- Wiôlgô_Britanijô
- Велика_Британїꙗ
- Аслă_Британи
- Y_Deyrnas_Unedig
- Storbritannien
- Vereinigtes_Königreich
- Britanya_Gırde
- Wjelika_Britaniska
- ޔުނައިޓެޑް_ކިންގްޑަމް
- ཡུ་ནའི་ཊེཊ་ཀིང་ཌམ་
- United_Kingdom
- Ηνωμένο_Βασίλειο
- United_Kingdom
- Unuiĝinta_Reĝlando
- Reino_Unido
- Suurbritannia
- Erresuma_Batua
- Réinu_Uniu
- پادشاهی_متحده
- Yhdistynyt_kuningaskunta
- Stóra_Bretland
- Royaume-Uni
- Royômo-Uni
- Ream_Unît
- Grut-Brittanje
- An_Ríocht_Aontaithe
- 英國
- An_Rìoghachd_Aonaichte
- Reino_Unido_-_United_Kingdom
- Birtaniya
- Yîn-koet
- הממלכה_המאוחדת
- संयुक्त_राजशाही_(ब्रिटेन)
- Ujedinjeno_Kraljevstvo
- Wulkobritaniska
- Wayòm_Ini
- Egyesült_Királyság
- Միացյալ_Թագավորություն
- Regno_Unite
- Britania_Raya
- Reyatu_Unit
- United_Kingdom
- Pagarian_ti_Britania_ken_Umamianan_nga_Irlandia
- Unionita_Rejio
- Bretland
- Regno_Unito
- イギリス
- ritygu'e
- Britania_Raya
- გაერთიანებული_სამეფო
- Langliz
- Құрама_Патшалық
- Tuluit_Nunaat
- ಯುನೈಟೆಡ್_ಕಿಂಗ್ಡಮ್
- 영국
- Jrußbrittannije
- Keyaniya_Yekbûyî_ya_Brîtaniya_Mezin_û_Bakurê_Îrlandê
- Ыджыд_Британия
- Ruwvaneth_Unys
- Britanniarum_Regnum
- Reyno_Unido
- Groussbritannien_an_Nordirland
- Vereineg_Keuninkriek
- Regno_Unïo
- Ingɛlɛ́tɛlɛ
- Jungtinė_Karalystė
- Apvienotā_Karaliste
- Kīngitanga_Kotahi
- Обединето_Кралство_на_Велика_Британија_и_Северна_Ирска
- യുണൈറ്റഡ്_കിങ്ഡം
- Нэгдсэн_Вант_Улс
- United_Kingdom
- Renju_Unit
- Tlacetilīlli_Huēyitlahtohcāyōtl
- Gran_Vretagna
- Grootbritannien_un_Noordirland
- संयुक्त_अधिराज्य
- Verenigd_Koninkrijk
- Storbritannia
- Storbritannia
- Unionati_Regia
- Rouoyaume_Unni
- Reialme_Unit
- Стыр_Британи
- United_Kingdom
- Wielka_Brytania
- Regn_Unì
- برطانيه
- Reino_Unido
- Hukllachasqa_Qhapaq_Suyu
- Reginavel_Unì_da_la_Gronda_Britannia_ed_Irlanda_dal_Nord
- Phandlo_Thagaripen_la_Bare_Britaniyako_thai_le_Nordutne_Irlandesko
- Regatul_Unit_al_Marii_Britanii_şi_al_Irlandei_de_Nord
- Великобритания
- Ubwongereza
- Холбоhуктаах_Хоруоллук
- Rennu_Auniadu
- Regnu_Unitu
- Unitit_Kinrick
- Stuorra-Británnia
- Ujedinjeno_Kraljevstvo
- United_Kingdom
- Spojené_kráľovstvo
- Združeno_kraljestvo_Velike_Britanije_in_Severne_Irske
- Britania_e_Madhe
- Уједињено_Краљевство
- Britania
- Storbritannien
- Ufalme_wa_Muungano_wa_Britania_na_Eire_ya_Kaskazini
- Wjelgo_Brytańijo
- ஐக்கிய_இராச்சியம்
- Reinu_Naklibur
- Подшоҳии_Муттаҳида
- สหราชอาณาจักร
- Nagkakaisang_Kaharian
- Yunaitet_Kingdom
- Birleşik_Krallık
- Paratāne
- Великобритания
- Велика_Британія
- برطانیہ
- Birlashgan_Qirollik
- Regno_Unìo
- Vương_quốc_Liên_hiệp_Anh_và_Bắc_Ireland
- Verênigd_Keunienkryk
- Regän_Pebalöl
- Reino_Unido
- Nguur-Yu-Bennoo
- 英国
- פאראייניגטע_קעניגרייך
- Ilẹ̀ọba_Ìsọ̀kan
- Vereênigd_Konienkriek
- 英国
She çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie (Baarle: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ny yn Reeriaght Unnaneysit, yn RU, yn Vretyn Vooar ny Çheer ny Goal ny keayrtyn. T'eh ny heer ellanagh[4][5] ta goll reish y Vretyn Vooar, shiar hwoaie Nerin, as ram ellanyn beggey. Cha nel joarey thallooin ayns y Reeriaght Unnaneysit agh ayns Nerin Hwoaie liorish Pobblaght Nerin.[6] Faagail magh y joarey shoh, ta'n RU caglit liorish y Cheayn Sheear, Mooir Hostyn, Mooir yn Eeaght, as Mooir Vannin. Ta'n ellan smoo, yn Vretyn Vooar, kianglt rish y Rank liorish Thiollane Vooir Eeaght.
Ta'n Reeriaght Unnaneysit ny steat unnaneagh as t'eh jeant seose jeh kiare çheeraghyn: Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Sostyn.[7] T'eh reillit liorish corys ard-whaiylagh lesh soiaghey yn reiltys ayns y preeu-valley Lunnin, agh ta tree reiraghyn ashoonagh jeeveanit ayns Beeal Feirshtey, Cayr Deeth as Doon Edin, preeu-valjyn Nerin Hwoaie, Vretin, as ny h-Albey. Ta'n RU ny reeriaght bunraghtoil lesh Benrein Ealisaid II myr ben hoshee y steat. She Croghaneyn-Crooin Ellanyn Vooir Eeaght as Mannin as cha nel ad nyn gooid jeh'n RU, agh t'ad jannoo conastey lesh.[8] Ta kiare thallooyn har mooir Goaldagh jeig ec yn RU,[9] as t'ad nyn remladyn jeh'n Impiraght Ghoaldagh, yn impiraght smoo ayns shenaghys y theihill. Ta'n Venrein Ealisaid II foast ny ben hoshee er Co-unnaneys ny h-Ashoonyn as ny ben hoshee er dagh ream co-unnaneysagh.
Cummal |
Shennaghys
Er 1 Boaldyn 1707, va Reeriaght ny Bretyn Mooar[10][11] crooit rere unnaneys politickagh eddyr Reeriaght Hostyn (as eh goaill stiagh Bretin) as Reeriaght ny h-Albey. Va'n taghyrt shen ny eiyrtys jeh Conaant yn Unnaneys as eh fo-screeuit er 22 Jerrey Souree 1706,[12] as eh shickyrit liorish Ard-whaiyl Hostyn as Ard-whaiyl ny h-Albey lesh çheet Aght yn Unnaneys ayns 1707. Begnagh keead ny s'anmey, va Reeriaght Nerin kianglt rish Reeriaght ny Bretyn Mooar liorish çheet Aght yn Unnaneys 1800.[13] Faagail magh dy row Sostyn as Nalbin nyn steatyn anchaslagh roish 1707, v'ad ayns unnaneys persoonagh veih Unnaneys ny Crooinyn ayns 1603, tra va troyn Reeriaghtyn Hostyn as Nerin eirit ec Jamys VI Ree ny h-Albey as va'n cooyrt reeoil arraghit veih Doon Edin gys Lunnin.[14][15]
'Sy chied cheead, va paart mooar ayns lhiasaghey eieyn heear y chorys ard-whaiylagh as va cohortysyn mooarey jeant ec y çheer ayns lettyraght, ellynyn as oaylleeaght.[16] Cheaghil y Çhyndaa Çhynskylagh y çheer as hug eh cooney er lhiasaghey yn Impiraght Ghoaldagh. Ec y traa shen, chammah as çheeraghyn mooarey elley, va paart ec yn RU ayns y choloinaghys, goaill stiagh cochionneeaght sleab yn Atlantagh, ga dy dy hie Aght Cochionneeaght Sleab 1807 ny hrooid. Va'n RU ny chied çheer dy chur jerrey lesh cochionneeaght sleabyn.[17]
Lurg traastagh Napoleon ayns ny Caggaghyn Napoleonagh, dirree yn RU dy ve ny phreeu-chummaght lhuingyssagh y 19oo eash as hannee yn stayd shen echey derrey yn 20oo eash meanagh. Daase yn Impiraght Ghoaldagh gys y cheim smoo ayns 1921, as hooar eh anney Leeg ny h-Ashoonyn harrish shen-choloinyn ny Germaan as yn Impiraght Turkagh lurg y Chied Chaggey Dowanagh.
She trooid çhionnidyn broie ayns Nerin, haghyr rheynn magh yn ellan ayns 1920, as seyrsnys Heyr Steat Nerin ayns 1922 ny lurg. Hannee Nerin Hwoaie lesh yn RU. Myr eiyrtys, ayns 1927, va ennym formoil ny çheerey çhyndaait gys y lhieggan roie, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie.[18]
Rish ny 1920yn, va'n BBC, kied ghreasane creeley eddyr-ashoonagh y theihll, currit er bun. Ren yn RU caggey rish y Ghermaan Natseeagh myr nane jeh cummaghtyn Cochaarjagh y Nah Chaggey Dowanagh as hug eh cooney da'n theihll heear-chaggeeagh. By chyndagh rish y Nah Chaggey Dowanagh va'n Reeriaght Unnaneysit jeeyllit rere argidys. Hug eeasaghtyn costallagh veih'n Chanadey as veih ny Steatyn Unnaneysit cooney da'n RU as eh geearree slaanaghey.
Ayns bleeantyn jeeragh ny lurg y chaggey, va'n steat lhiasee Goaldagh currit er bun, goaill stiagh Shirveish Ashoonagh ny Slaynt, nane jeh ny kied corysyn ooilley-ghoaillagh y torçh shen. Rere aggyrtysyn y claanaghey, haink earroo mooar dy 'leih veih'n Cho-unnaneys as va'n Vretyn Vooar yl-chynneeagh currit er bun. Faagail magh dy row joaraghyn heear-chaggeeagh noa phaart politickagh ny Bretyn Mooar shickyrit liorish Geyre-ghaue Huez ny bleeaney 1956, va sheeyney magh eddyr-ashoonagh ny Baarle çheet er cleayney beaynagh lettyraght as cultoor Goaldagh. Veih ny 1960yn hooar cultoor phobble Ghoaldagh cleayney ass y çheer.
Lurg keyllaghey tarmaynagh dowanagh as boirey çhynskylagh ayns ny 1970yn, va bishaghey çheetyn stiagh ooill Vooir Hostyn as lhiasaghey tarmaynagh ayns ny 1980yn. Car toshiaghys Margaret Thatcher va çhyndaa ayns troa politickagh as tarmaynagh y Reeriaght Unnaneysit; troa t'ayn derrey yn laa t'ain fo currym reiltys Phartee yn Lught Obbyr Noa fo stiurey Tony Blair as Gordon Brown veih 1997.
Va'n Reeriaght Unnaneysit nane jeh 12 chiaddeyder yn Unnaneys Oarpagh ec y toshiaght ayns 1992 lesh fo-screeuyn Conaant Vaastricht. Roish eh shen, v'eh ny oltey jeh'n çheshaght roish shen, Cohionnal Tarmaynagh ny h-Oarpey (CTO), veih 1973. Ta ymmyrkey reiltys Phartee yn Lught Obbyr rish mestey stiagh lesh y çheshaght mestit,[19] lesh ny Condaigee, yn Partee Cumaadagh, as ad shassoo er son freayltys cummaghtyn as cummeydysyn.[20]
Ec jerrey yn 20oo eash haghyr ceaghlaghyn mooarey ayns reiltys y Reeriaght Unnaneysit lesh bunneeaght reiltysyn ashoonagh jee-veanit da Nerin Hwoaie, Nalbin as Bretin ny lurg refraneyn roie-slattyssagh.[21]
Reiltys as politickaght
Ta'n Reeriaght Unnaneysit ny reeriaght bunraghtoil: ta Benrein Ealisaid II ny ben hoshee er yn RU chammah as er queigg çheeraghyn jeig y Cho-unnaneys, as eh cur yn RU ayns unnaneys persoonagh lesh ny steatyn shen. Ta ny Croghaneyn-Crooin Mannin, Jersee as Guernsey fo reealtys y Chrooin, as cha nel ad nyn gooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit ga-reih ta cooishyn joarree as coadey fo stiurey reiltys yn RU.
Ta'n Reeriaght Unnaneysit nane jeh tree çheeraghyn y theihill lesh bunraght nagh vel currit ayns coad.[22] Ta Bunraght y Reeriaght Unnaneysit jeant seose, son y chooid smoo, jeh geillyn screeuit, goaill stiagh slattysyn, leigh caseyn briwnyssit, as conaantyn eddyr-ashoonagh. Er y fa nagh vel anchaslysyn eddyr slattysyn cadjin as "leigh bunraghtoil", foddee Ard-whaiyl yn RU "aachroo bunraghtoil" y yannoo rere çheet Aghtyn yn Ard-whaiyl ny hrooid, as myr shen ta niart echey geillyn screeuit ny neu-screeuit y vunraght dy cheaghley ny dy scryssey magh. Ansherbee, cha nel Ard-whaiylyn billaghyn goll er hrooid y yannoo as ad noi-cheaghlagh.[23]
Ta corys ard-whaiylagh ec y Reeriaght Unnaneysit as eh bunnit er corys y Vannishter Heear, as t'eh eiyrtit mygeayrt ny Cruinney - sheckteraght yn Impiraght Ghoaldagh. Ta daa hie - Quaiyl Hostyn reiht as Quaiyl ny Çhiarnyn teihyssagh - ayns Ard-whaiyl y Reeriaght Unnaneysit as t'ad çheet ry-cheilley ayns Plaase y Vannishter Heear. T'eh ny reiltys slattyssagh jerrinagh 'sy Reeriaght Unnaneysit er y fa nagh vel ard-whaiyl jee-veanit ayns Nalbin as cruinnaghtyn jee-veanit ayns Nerin Hwoaie as Bretyn seyr as foddee reiltys yn RU adsyn y ghooney, faagail magh dy row ad currit er bun rere coontey theayagh ayns refraneyn.
Ta ynnyd yn Ard-vinishter, fir toshee y reiltys, bentyn da Oltey yn Ard-whaiyl quoi ec ta smaght echey er y chooid smoo ayns Quaiyl Hostyn. Dy cadjin ta'n Ard-vinishter ny 'er toshee er y phartee politickagh smoo 'sy thie. Ta'n Ard-vinishter as Lugh ny h-Airaghtyn enmyssit ec y Venrein dy chroo Reiltys yn Ard Ooashley. Ta olteynyn ny h-Airaghtyn reiht veih olteynyn partee yn Ard-vinishter ayns y daa hie slattyssagh, agh veih Quail Hostyn son y chooid smoo.
Er son reihysyn da Quaiyl Hostyn, ta'n RU rheynnit magh ayns 646 co-heiyderysyn, lesh 529 jeu ayns Sostyn, 18 ayns Nerin Hwoaie, 59 ayns Nalbin as 40 ayns Bretin,[24] agh bee 650 co-heiyderysyn veih'n Ard-reihys s'niessey. Ta un Oltey yn Ard-whaiyl reiht ec dagh co-heiyderys rere yl-raght neuchramp. Ta ard-reihysyn eieit ec y Venrein lurg coyrle yn Ard-vinishter. Cha nel çheorey er traa yn Ard-whaiyl, agh rere Aght yn Ard-whaiyl (1911) shegin reihysyn noa dy ve ayn çheusthie jeh queigg bleeaney veih'n reihys jerrinagh.
T'ad Partee yn Lught Obbyr, y Partee Cumaadagh as y Partee Libraalagh Deynlagh ny tree parteeghyn politickagh smoo 'sy Reeriaght Unnaneysit, as va 616 ass 646 ynnydyn cosnit ec ny tree parteeghyn shen 'sy reihys jerrinagh. Va'n chooid smoo jeh ny h-ynnydyn faagit cosnit ec parteeghyn slystagh yn RU lheid as Partee Ashoonagh ny h-Albey (Nalbin ynrican), Plaid Cymru (Bretin ynrican), as Partee Unnaneysagh Deynlagh, Partee Soshiallagh Deynlagh y Lught Obbyr, Partee Unnaneysagh Ullee, as Sinn Féin (Nerin Hwoaie ynrican, agh ta olteynyn y phartee gleckey noi ynnydyn ayns Nerin myrgeddin). Ayns freggyrtys politickaght y phartee, cha ghow oltey erbee yn phartee ynnyd ayns Quaiyl Hostyn er y fa dy shegin daue guee er y Ree ny er y Venrein.[25]
Ta 78 OAEyn ec y Reeriaght Unnaneysit ayns ard-reihysyn da Ard-whaiyl ny h-Oarpey as t'ad reiht ayns 12 co-heiyderysyn.[26] Va feyshtyn er seyrsnys yn RU currit er oaie rere olteynys ny çheerey 'syn Unnaneys Oarpagh.[27]
Reirey ashoonagh jee-veanit
Ta reiltys ny kiannoortys ec Bretin, Nalbin as Nerin Hwoaie, as t'ad fo stiurey Kied-vinishter, as quaiyl un-hamyragh jee-veanit. Cha nel kiannoortys ny quaiyl jee-veanit ec Sostyn, y çheer smoo 'syn RU, as t'ee jeeragh fo reirey reiltys as parlamaid yn RU ayns dagh keisht. Ta'n stayd shen enmyssit myr Feysht Lodainn Heear as eh mychione y nhee dy vel OAyn veih Bretin, Nalbin as Nerin Hwoaie abyl votal, dy briwnyssagh ny keayrtyn,[28] er nheeghyn bentyn rish Sostyn quoi ta loaghtit liorish cruinnaghtyn jee-veanit da ny co-heiyderysyn oc hene.[29]
Ta cummaghtyn lheeadagh er dagh nhee nagh vel 'freaylt' ec Parlamaid yn RU ec Reiltys as Parlamaid ny h-Albey. Ta ny cumaghtyn shen goaill stiagh nheeghyn lheid as edjaghys, currym slaynt, leigh as gurneilys ynnydagh.[30] Lurg barriaght partee ashoonagh ny h-Albey, Partee Ashoonagh ny h-Albey, ayns reihys Parlamaid ny h-Albey, 2007, va reiltys mynlagh fo reirey yn PAA currit er bun fo stiurey yn 'er toshee, Alex Salmond, as haink er dy ve ny Chied-vinishter.[31]
Ta cummaghtyn ny s'jeorit na t'ayns Nalbin ec Reiltys Cruinnaght Vretin as Çhionnal Ashoonagh Vretin[32] agh ny lurg çheet Aght Reiltys Vretin 2006 ny hrooid, foddee yn Chruinnaght jannoo slattys er nheeghyn ennagh trooid Oardee Cummeydys Slattyssagh as ad giootit er bunneydys case er chase.[33] Va Reiltys Cruinnaght Vretin roie crooit shiartanse shiaghtinyn ny yei reihys da Çhionnal Ashoonagh Vretin, 2007, lurg traa giare reirey mynlagh. Ta'n reiltys roie ny cho-chiangley eddyr Plaid Cymru as Partee yn Lught Obbyr as she Kied-vinishter Rhodri Morgan.
Ta cummaghtyn begnagh myr ta jee-veanit ayns Nalbin ec Kiannoortys Nerin Hwoaie as Çhionnal Nerin Hwoaie. Ec y traa t'ayn ta Kiannoortys Nerin Hwoaie fo stiurey yn Chied-vinishter Peter Robinson (Partee Unnaneysagh Deynlagh) as y lhiass Chied-vinishter Martin McGuinness (Sinn Féin).[34]
Gurneilys ynnydagh
- Son ny smoo fys jeeagh-shiu er: Gurneilys ynnydagh ayns Sostyn, Gurneilys ynnydagh ayns Nerin Hwoaie, Gurneilys ynnydagh ayns Nalbin, as Gurneilys ynnydagh ayns Bretyn
Ta shennaghys gurneilys ynnydagh 'sy Reeriaght Unnaneysit cowrit liorish ceaghlaghyn beggey ayns reaghysyn roish yn Unnaneys derrey yn 19oo eash. Veih shen ta aafilley beayn ayns paart as obbraghey.[35] Cha haghyr ny ceaghlaghyn ayns oash cullee ayns Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Bretin as ta jee-veanaghey cummaght harrish gurneilys ynnydagh gys Bretin, Nalbin as Nerin Hwoaie keayllaghey nagh vel ceaghlaghyn ry-heet ayns oash cullee.
Ta reagheydys gurneilys ynnydagh ayns Sostyn co-chast, lesh livrey-ys obbraghey anchasley rere reaghysyn ynnydagh. Ta slattyssyn kianglt lesh gurneilys ynnydagh ayns Sostyn reaghit liorish parlamaid yn RU as reiltys y Reeriaght Unnaneysit, er y fa nagh vel parlamaid jee-veanit ec Sostyn. Ta'd ny h-aarheynnyn ayns Sostyn na ny nuy ardjyn oik y Reiltys ny ardjyn oik reiltys yn Unnaneys Oarpagh.[36] Ta cruinnaght as meoir jeeragh-reiht veih'n vlein 2000 ec un ard ny çheerey, Lught-reill Lunnin Vooar ny yei bhut er son y treealtys ayns refrane 'sy vlein 1998.[37] V'eh kiarit dy vel cruinnaghtyn ardjynagh ennagh ec ny h-ardjyn elley, agh va'n eie shen jiooldit ny yei refrane ayns Shiar Hwoaie Hostyn 'sy vlein 2004.[38] Heese veih'n leval ardjynagh, ta Lunnin jeant seose jeh 32 valley corpagh as ta'n chooid elley dy Hostyn jeant seose jeh coonseilyn countee as coonseilyn ardjynagh ny lught-reill unnaneagh. Ta ny cooinseilee reiht ayns wardysyn un-oltey as wardysyn yl-oltey.[39]
Ta gurneilys ynnydagh ayns Nerin Hwoaie, veih'n vlein 1973, reaghit ayns 26 coonseilyn ardjynagh, as ad reiht liorish un-vote yn-astreeaghey lesh cummaghtyn ta jeorit da shirvishyn lheid as çhaglym smooirlagh, stiuree moddee, as meansalaght pairkyn as ruillickyn.[40] Er 13 Mart 2008, ansherbee, va'n kiannoortys ayns coardailys rish treealtysyn un choonseil jeig y chroo as ad y chur ayns ynnyd y chorys roie[41] as bee ny reihysyn s'niessey shlearit gys 2011 dy chooney lesh y çhyndaa.[42]
Ta gurneilys ynnydagh ayns Nalbin rheynnit er bunneydys 32 ard conseilagh lesh anchaslysyn mooarey ayns mooadys as earroo yn phobble. Ta ard-valjyn Glaschu, Doon Edin, Aberdon as Dùn Dèagh nyn ardjyn coonseilagh lhieu hene chammah as Cooinseil ny Gaeltaght as goaill stiagh un trass eaghtyr ny h-Albey agh lesh 200,000 cummaltee. Ta'n cummaght currymit ayns ny lughtyn-reill ynnydagh fo stiurey coonseilee reiht, as ta 1,222[43] jeu ec y traa t'ayn. T'ad geddyn çheet stiagh paart-emshiragh. Ta ny reihysyn gurneilit liorish un-vote yn-astreeaghey ayns wardysyn yl-olteynagh as ad reih tree ny kiare coonseilee. Ta Smaghteyr ny Symneyder reiht dy stiurey cruinnaghtyn. Ta ny coonseilee biallagh da coad aghtey as eh currit ayns bree liorish Commishoon Stundayrtyn ny h-Albey.[44] She Co-chruinnaght Lughtyn-reill Ynnydagh ny h-Albey (CLYA) sheshaght reihdagh coonseilyn ynnydagh ny h-Albey.[45]
Ta gurneilys ynnydagh ayns Bretin jeant seose jeh 22 choonseil unnaneagh, goaill stiagh ard-valjyn Cayr Deeth, Abertawe as Casnewydd, as ad nyn goonseilyn ynnydagh lheu hene.[46] Ta reihysyn ayn dagh kiare bleeaney liorish voteyn singil neu-astreeaghey.[47] Va ny reihysyn jerrinagh ayns Mee Voaldyn ny bleeaney 2008. Ta Sheshaght Gurneilys Ynnydagh Vretin soiaghey magh parteeasyn ny coonseilyn ynnydagh ayns Bretin.[48]
Çheeroaylleeaght
Ta'n Reeriaght Unnaneysit mygeayrt 245,000 kilometeryn kerrinagh (94,600 mi ker) er eaghtyr slane as eshyn jeant seose jeh ellan ny Bretyn Mooar, çheu hiar hwoaie ellan Nerin (Nerin Hwoaie) as ellanyn beggey elley.[3] T'eh soit eddyr y Cheayn Sheear as Mooir Hostyn, as eh 35 kilometeryn magh veih slyst hwoaie ny Frank ec boayl unnaneagh. Eddyr y daa heer ta Mooir yn Eeaght.[3] Ta'n Vretyn Vooar soit ayns dowan-lheeadyn eddyr 49° as 59° Hwoaie (ta Shetlynn sheeyney magh da 61° Hwoaie), as ayns dowan-liuridyn eddyr 8° Heear gys 2° Hiar. She boayl meenaghey y Phreeu-linney Vunlaa Thie Rollageydys Reeoil Ghreenwich, faggys da Lunnin. Ta'n Vretyn Vooar beggan ny smoo na 1,100 km (700 mi) er liurid as begnagh 500 km (300 mi) er lheead ayns y boayl s'lhea, agh she 1,350 km (840 mi) yn 'oddeeaght s'liurey eddyr daa voayl as ee ny foddeeaght eddyr Penn an Wlas 'sy Chorn as Thie Yuan Ghroat ayns Gallaibh ny h-Albey. Ta'n joarey thallooin eddyr Nerin Hwoaie as Pobblaght Nerin 360 kilometeryn (224 mi) er liurid.[3]
Ta speyr tempreilagh 'sy Reeriaght Unnaneysit, lesh palçhid dy 'liaghee car ny bleeaney.[3] Ta'n çhiassid arraghey rish ny raiee, agh t'eh neuchadjin çhiassidyn ny sloo na -10 °C (14.0 °F) ny ny smoo na 35 °C (95 °F) dy gheddyn. Ta ny geayaghyn baardee çheet veih'n sheear yiass, as ad cur emshyr fliugh as bog lheu veih'n Cheayn Sheear.[3] Ta ny ronnaghyn hiar ny smoo fasteeagh veih'n gheay shoh, as myr shen t'ad nyn muill smoo çhirrym. Ta ny strooghyn Atlantagh, as adsyn çhiowit liorish Stroo yn Eearvooir, cur lheu geuraghyn boggey, ayns y çheu heear er lheh, raad dy vel ny geuraghyn fliughey, er thalloo ard er lheh. Ta ny souraghyn ny s'çhoe ayns shiar yiass Hostyn, as y boayl shen ny s'faggys da'n vooarheer Oarpagh, as ny s'feayrey ayns y twoaie. Ta'n ceau niaghtee jantagh 'sy gheurey as ayns arragh gheuree.
Ta lieh chooid eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit jeant seose jeh Sostyn, as ee 130,410 kilometeryn kerrinagh (50,350 mi ker) er eaghtyr. Çheer injil t'aynjee son y chooid smoo agh ta çheer sleitagh ry gheddyn sheear hwoaie jeh linney Tees-Exe as goaill stiagh Sleityn Cumbria ayns Slyst ny Loghyn, Sleityn Pennine as cruink chlagh eayil ayns Slyst ny Binn, Exmoor as Dartmoor. She y Thaimish, y Severn as y Humber preeu-awinyn as inveryn Hostyn. She Scafell Pike (978 m er yrjid), as eh soit ayns Slyst ny Loghyn, y slieau s'yrjey. Ta ram baljyn as ard-valjyn mooarey ayns Sostyn as, rere Cryssyn Baljagh Mooarey, ta shey jeh ny 50 Cryssyn smoo yn Unnaneys Oarpagh soit aynjee.
Trass eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit t'ayns Nalbin as ee 78,772 kilometeryn kerrinagh (30,410 mi ker) er eaghtyr[49] as t'ee goaill stiagh begnagh 800 ellanyn, çheu heear as hwoaie jeh'n vooarheer son y chooid smoo, ny h-Ellanyn Heear, yn Orkaid as Shetlynn er lheh. Ta boayloaylleeaght ny h-Albey cowrit liorish Scoltey Joaree ny Gaeltaght - scoltey creggey creg-oaylleeagh - ta goll harrish mooarheer ny h-Albey veih Balley Eaylee gys Cala na Creige. Ta'n linney scoltey rheynn magh daa ard anchasley; yn Ghaeltaght ayns y twoaie as y sheear as y Ghoaltaght ayns y jiass as y shiar. Ta'n Ghaeltaght chregganagh goaill stiagh y chooid smoo jeh çheer sleitagh ny h-Albey, goaill stiagh slieau s'yrjey ny h-Ellanyn Goaldagh Beinn Nivish as ee 1,343 m (4,406 tr) er yrjid.[50] Ta'n Ghoaltaght, y chryss cheyll eddyr Keyllys y Chleayee as Linne Foirthe enmyssit myr "y Chryss Veanagh", ny s'inshley as ny s'rea as ta'n chooid smoo dy 'leih nyn gummal ayn goaill stiagh Glaschu, yn ard-valley smoo ayns Nalbin, as Doon Edin, preeu-valley as ynnyd politickagh ny h-Albey.
Cha nel Bretin agh 20,758 kilometeryn kerrinagh (8,010 mi ker) er eaghtyr, ny jeihoo eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit. Çheer sleitagh t'aynjee son y chooid smoo, agh cha nel Bretin Jiass cho sleitagh na myr t'ayns y twoaie. Ta ny preeu-ardjyn çhynskylagh as y chooid smoo dy chummaltee ayns jiass Vretin, as ee goaill stiagh baljyn slystagh lheid as Cayr Deeth (preeu-valley as ynnyd politickagh as tarmaynagh), Abertawe, Casnewydd as Glionyn Vretin Yiass. Ta ny sleityn s'yrjey ayns Bretin ayns Eryri (Baarle: Snowdonia) as t'ad goaill stiagh yr Wyddfa as eh 1,085 m er yrjid - y slieau s'yrjey ayns Bretin. Ta ny smoo na 1,200 km (750 mi) oirr ny marrey ec Bretin. Ta shiartanse ellanyn magh ass mooarheer Vretin, as t'eh Moan (Bretnish: Ynys Môn, Baarle: Anglesey) yn ellan smoo as eh soit sheear hwoaie veih'n çheer.
Çheer sleityn beggey t'ayns Nerin Hwoaie as ee 14,160 kilometeryn kerrinagh (5,470 mi ker) er eaghtyr. Ta Logh Nay, as eh 388 kilometeryn kerrinagh, ny logh smoo ayns ny h-Ellanyn Goaldagh.[51] She Slieau Dónairt (849 m) y slieau s'yrjey 'sy çheer.
Ard-valjyn as covaljysyn
T'ad preeu-valjyn ny çheeraghyn ennagh 'syn RU na: Beeal Feirshtey (Nerin Hwoaie), Cayr Deeth (Bretin), Doon Edin (Nalbin) as Lunnin (Sostyn); ta Lunnin ny phreeu-valley er y çheer slane.[3]
| Rhenk | Ard-valley | Ynnyd | Earroo yn phobble | Rhenk | Ard-valley | Ynnyd | Earroo yn phobble | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Lunnin | Lunnin | 7,172,091 | 11 | Coventry | Mean ny Çheerey Heear | 303,475 | ||
| 2 | Birmingham | Mean ny Çheerey Heear | 970,892 | 12 | Kingston upon Hull | Sheer York as y Humber | 301,416 | ||
| 3 | Glaschu | Nalbin | 629,501 | 13 | Bradford | Sheer York as y Humber | 293,717 | ||
| 4 | Lerphoyll | Sheear Hwoaie Hostyn | 469,017 | 14 | Cayr Deeth | Bretin | 292,150 | ||
| 5 | Leeds | Sheer York as y Humber | 443,247 | 15 | Beeal Feirshtey | Nerin Hwoaie | 276,459 | ||
| 6 | Sheffield | Sheer York as y Humber | 439,866 | 16 | Stoke-on-Trent | Mean ny Çheerey Heear | 259,252 | ||
| 7 | Doon Edin | Nalbin | 430,082 | 17 | Wolverhampton | Mean ny Çheerey Heear | 251,462 | ||
| 8 | Bristol | Sheear Yiass Hostyn | 420,556 | 18 | Nottingham | Mean ny Çheerey Hiar | 249,584 | ||
| 9 | Manchuin | Sheear Hwoaie Hostyn | 394,269 | 19 | Plymouth | Sheear Yiass Hostyn | 243,795 | ||
| 10 |